เย็นวันที่ 30 มีนาคม 2551 แดดร่มลมตกที่ลานบ้านดินสอ แต่ลมพัดที่ผ่านมีไอร้อนของอากาศ เดือนเมษายนที่กำลังย่างกรายมาสู่ เราจึงต้องใช้พัดลมระหว่างนั่งสนทนาเรื่องการอนุรักษ์อาคารเก่าของไทย แต่ถึงอย่างไรเราก็ไม่กลัวร้อน เพราะเรามีน้ำสตรอเบอร์รี่ปั่น เป็นสตรอเบอร์รี่สดจากไร่แสงอรุณ ดื่มสบายๆ คลายร้อน ผู้ช่วยศาสตราจารย์วิวัฒน์ อุดมปิติทรัพย์ และ อาจารย์โชติวิทย์ พงษ์เสริมผล อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง หอบหนังสือเกี่ยวกับอาคารเก่าในประเทศไทย มาตั้งใหญ่ ให้บ้านดินสอได้ศึกษาผู้สนใจท่านอื่นๆ ที่ร่วมฟังทำให้กลุ่มของเราได้รับความสนใจจากลูกค้าทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศที่มาพัก ณ บ้านดินสอ ในวันนั้นและเข ้ามาแวะเวียนสังเกตการณ์เป็นระยะ ๆ การอนุรักษ์บ้านดินสอ บ้านโบราณในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น จุดประกายให้เกิดการสนทนาในวันนี้ เพราะบ้านดินสอกับอาจารย์ทั้งสองท่านมีความสนใจและจุดมุ่งหมายเดียวกัน ที่จะผลักดันให้แนวคิดในการอนุรักษ์อาคารซึ่งเป็นมรดกของไทย แพร่ขยายไปในวงกว้าง
อ.โชติวิทย์ : เรื่องปัจจัยของการรักษาอาคารอนุรักษ์ให้เกิดสำเร็จผล
ลงลึกไปศึกษาว่ามีปัจจัยอะไรบ้าง ทำไมอาคารเก่าๆ คนถึงไม่เห็นคุณค่า
มันก็มีหลายประเด็น เช่น เรื่องของกายภาพ, การยอมรับของสังคม, เศรษฐกิจ,
การเมือง หาประเด็นต่างๆ ว่ามันเป็นเพราะอะไร ตอนนี้กำลังเริ่มวิเคราะห์หาตัวแปรอยู่ว่ามันจะเป็นยังไงคือตอนนี้มันมีอาคารเก่า
(โบราณ) อยู่เยอะมาก อ. วิวัฒน์ : หลายอาคารที่ได้ไปเห็น ไปดูมาจากต่างจังหวัด หลายๆ อาคารพอเจ้าของบ้าน เสียชีวิตก็ส่งผลให้กายภาพของตัวบ้านจะถูกเปลี่ยนในหลายอย่างมาก บ้านดินสอ : เหมือนบ้านดินสอ แรกๆบ้านหลังนี้เจ้าของบ้านเดิมคิดว่าเราจะไปแยกเป็นส่วนๆ ขาย อ. วิวัฒน์ : (การอนุรักษ์บ้านดินสอ) มันดีมากเลยเพราะว่ามันทำให้อาคารเก่าที่อยู่ท่ามกลางกระแสพัฒนาเมืองยังดำรงอยู่ ซึ่งถ้าไม่ได้ปรับตัวมันก็จะอยู่ไม่ได้ และตรงนี้โชคดีเพราะอยู่ในส่วนของเกาะรัตนโกสินทร์ ซึ่งจะมีกฎหมายควบคุม ในเรื่องของการพัฒนา บ้านดินสอ : ทำให้อาคารโบราณ ไม่ถูกแยกส่วนหรือทำลายกลายเป็นอาคารเพื่อการค้าได้โดยง่าย เพราะไม่สามารถสร้างอาคารสูงเกินกว่าที่กำหนด
บ้านดินสอ บูติคโฮสเทล เขตพระนคร กรุงเทพ อ. โชติวิทย์ : ถ้าเกิดมันไม่อยู่ในโซนเกาะรัตนโกสินทร์ สมมติว่าไปอยู่ในโซนสีลมหรือสาทร ซึ่งก็จะมีบ้านเก่าๆเยอะ และโซนนั้นมันเป็นโซนสีแดงเลยก็จะทำให้มันอยู่ได้ลำบาก บ้านดินสอ : อาจารย์คิดว่า (กฎหมายพัฒนาเมือง) ควบคุมได ้หรือไม่ได้เลย อ. โชติวิทย์ : กทม. เขาจะดูเรื่องของการอนุรักษ์เหมือนกัน แต่ผมก็ยังไม่เห็นความสำเร็จในภาพรวมและเชิงลึก อ. วิวัฒน์ : เหตุที่รัฐไม่เข้ามาอนุรักษ์งานชาวบ้านเท่าไหร่นัก เพราะว่ามันมีข้อจำกัดและข้อกำหนดบางอันว่า รัฐไม่สามารถให้เงินกับประชาชนได้โดยตรง เหมือนกับว่า ทำไมต้องเอาเงินไปให้บ้านหลังนี้ เพราะอาจถูกตีความไปในทางทุจริต ดังนั้นเขาถึงใช้กระบวนการการตรีตราอนุรักษ์ไง อ. โชติวิทย์ : ประเด็นก็คือว่าเขาจะมีแผน ว่าบ้านหลังนี้จะต้องอนุรักษ์ วิธีของรัฐคือจะต้องตีตรามัน คือขึ้นทะเบียนมันซะ และพอขึ้นทะเบียนมันแล้ว คือสิทธิบางอย่างในความเป็นเจ้าของบ้านจะหายไป อ. วิวัฒน์ : จากที่สามารถทำอะไรได้โดยไม่ต้องขออนุญาตก็จะต้องมาขออนุมัติจากอธิบดีกรมศิลป์ บ้านดินสอ : อาจารย์วิวัฒน์เห็นตึกแถวอนุรักษ์บนถนนผ่านฟ้าใช่ไหม กทม.ก็มีการขึ้นนั่งร้าน ทาสีอนุรักษ์ปรับปรุง เพราะเหตุใดถึงมีงบประมาณไปลงมือทำ (การทาสีอาคารอนุรักษ์ริมถนนผ่านฟ้า และราชดำเนิน)
อาคารเก่าตลาดนางเลิ้ง ผ่านฟ้า เขตพระนคร อ. วิวัฒน์ : ถ้าตรงนั้น เป็นของรัฐ เป็นเรื่องของ step (ขั้นตอน) ของงาน อาจจะคิดโครงการว่าจะทำทุกอย่างแต่คงทำทีเดียวทั้งหมดไม่ได ้ ทำอาคารที่เป็นของสาธารณะถึงจะเข้าถึงได้ง่ายกว่า เพื่อให้เห็นทัศนียภาพ แต่บ้านที่หลบซ่อนอย่างนี้นะครับ ซึ่งความจริงมันมีคุณค่าแต่ผมว่ามันเข้าไม่ถึง บ้านดินสอ : อาจารย์เคยทำสำรวจไหมว่า (อาคารที่อยู่ในข่ายควรอนุรักษ์) มันมีอยู่ตรงไหนประเภทใด ตรงไหนบ้าง เช่นบ้านโบราณอย่างบ้านดินสอ อ.วิวัฒน์ : บ้านดินสอน่าสนใจเพราะเป็นบ้านที่มีการปรับการใช้สอยใหม่ (Adaptive Reuse) เช่น บ้านพักอาศัยและเปลี่ยน หรือ อพาร์ทเม้นท์ให้เช่า ซึ่งก็คือการเปลี่ยนการใช้สอยอาคาร เพื่อให้อาคารอยู่ได้ในสภาวะเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงไป อ. โชติวิทย์ : การที่จะรักษาไว้โดยการขึ้นทะเบียน มันมีขั้นตอนเยอะมากที่จะขึ้นทะเบียนไม่ใช่ว่าจะขึ้นทะเบียนง่ายๆ มันต้องมีเรื่องของการประเมินคุณค่า คุณค่าอาคารมีกี่แบบ หรือทางด้านเอกลักษณ์ บ้านดินสอ : ถ้าลงมือประเมินเลยทำได้ไหม อ. โชติวิทย์ :
ผมว่าความพร้อมของทางองค์กรของรัฐยังไม่เต็มที่ ซึ่งอันนี้ก็จะมีหน่วยงานขององค์กรเอกชนบ้าง
หรือเป็นเอกชนที่เป็นองค์กรเชิงอนุรักษ์ระดับประเทศ ที่พยายามจะมามองงานอนุรักษ์ในระดับล่างลงมา
ถนนอาคารอนุรักษ์ จังหวัดภูเก็ต ซึ่งจริงๆ แล้วก็กรณีนี้ก็แสดงให้เห็นถึงกระบวนการอนุรักษ์ที่มีกระบวนการการมีส่วนร่วมของชาวบ้านบนถนนนั้น ซึ่งก็เกิดจากสำนึกอยากจะอนุรักษ์ที่มีในตัวของพวกเขา และก็โชคดีที่เขามีทุนทรัพย์กัน เรียกง่ายๆ ว่า สตางค์มี สำนึกมี กระบวนการก็เกิดง่ายขึ้น อ. โชติวิทย์ : ทีนี้ถามว่าคนทั้งถนนทั้งหมดนี้ โอเค ด้วยไหม ซึ่งก็ไม่ได้โอเคทั้งหมด ซึ่งในช่วงต้นเทศบางก็จะทำการสำรวจอะไรก็ว่ากันไป และก็มีชาวบ้านบนถนนเข้ามาร่วมด้วย ซึ่งก็เป็นโครงการที่ประสบความสำเร็จในด้านการอนุรักษ์ เรียกว่าเป็นการอนุรักษ์จากข้างล่างขึ้นไปข้างบน (Bottom Up) โดยที่คนที่นั่นมีสำนึกในด้านการอนุรักษ์ อ. วิวัฒน์ : แล้วภาครัฐเข้าไปช่วย ช่วยโดยลักษณะยกระดับให้คนที่อยู่วงนอกเห็นความสำคัญด้วย โดยมีการจัดประกวดประชัน แล้วมีการจัดกิจกรรม เอากิจกรรมเหมือนกับปรับเปลี่ยนเอากิจกรรมใหม่เข้าไปด้วย อ. โชติวิทย์ : ซึ่งอาจจะเป็นแบบที่ไม่ต้องปรับเปลี่ยน Function (ประโยชน์ใช้สอย) แบบเดิมก็เป็นไปได้ จะเป็นที่อยู่อาศัย หรืออะไรก็แล้วแต่ ผมเคยไปศึกษาชุมชนเลื่อนฤทธิ์ ที่เยาวราช ตรงไชน่าทาวน์ ซึ่งเป็นอาคารกลุ่มเดียวที่เยอะที่สุด เป็นอาคาร 2 ชั้น (มีกลุ่มทุนต้องการจัดโครงการสร้างอาคาร 4 ชั้น ต้องการรื้อทิ้งอาคารเก่าของเยาวราช เพื่อทำใหม่เป็นอาคารเพื่อการค้า)
อาคารเก่าย่านเยาวราช เจริญกรุง อ. โชติวิทย์ : ซึ่งลักษณะนี้ ไม่สร้างก็ได้ มันเป็นอะไรเหมือนชักเย่อ มุมมองมันแบ่งเป็น 2 ฝั่งตลอด แต่ถ้าฝ่ายบนไม่เห็นคุณค่าแล้วมันน่ากลัว... เขาคิดอะไรแบบง่ายๆ คิดทุบแล้วก็สร้างใหม่ ให้พื้นที่เยอะขึ้นได้ ประมาณมากขึ้น พื้นที่ที่จะสร้างเงินก็มากขึ้น นี่เป็นเชิงธุรกิจนะครับ ทำให้เห็นว่าการพัฒนามันขัดแย้งกับการอนุรักษ์ คือคนทำไม่เข้าใจว่าจะทำอย่างไร ซึ่งจริงๆ แล้วมันไปด้วยกันได้ บ้านดินสอ : อยากถามอาจารย์ว่ากลุ่มบ้านหรือชุมชนที่มีลักษณะบ้านเก่าเท่าที่เห็นแล้วมีจำนวนมากที่สุด ในกรุงเทพมีไหม อ. โชติวิทย์ : ที่เห็นก็แพร่งนรา แพร่งภูธร ก็โอเค. นะเห็นเป็นชุมชนใหญ่ เป็นบ้านสมัย 40-50 ปี ส่วนหนึ่งเป็นของทรัพย์สิน ฯ อีกส่วนหนึ่งมันก็ยังไม่มีการรักษาไว ้ไม่มีการขึ้นบัญชีชื่อที่ต้องเก็บรักษาไว้ บ้านดินสอ : อาจารย์ว่าบ้านเหล่านี้จะยังคงอยู่ได้อีกนานไหม
บ้านเก่า ถนนแพร่งภูธร เขตพระนคร อ. วิวัฒน์ : กระบวนการเริ่มต้นมันจะเริ่มหายไปก่อน ไม่ว่าจะเป็นในกรุงเทพหรือต่างจังหวัดก็หายไป ทั้งเป็นเรือนไทย และบ้านตามแบบประเพณี หรือบ้านตามแบบล้านนา อ. โชติวิทย์ : ซื้อแล้วก็ซื้อไปเลย แล้วก็ไปรื้อทิ้งเอาไม้ไปใช้ อ. วิวัฒน์ : ใช่ครับ ไปหมดเลย บางทีไม้ พวกนี้ก็ไปโผล่แถวโรงแรม บ้านดินสอ : ตัวอย่างของบ้านไทย ในพิพิธภัณฑ์หรือที่เก็บสะสมเป็นกระบวนการให้ความรู้กับประชาชนมีบ้างไหม อ. วิวัฒน์ : มีครับแต่น้อย ที่เป็นบ้านอยู่อาศัย ส่วนใหญ่เป็นเรือนไทย เป็นกลุ่มบ้านเล็กๆ ที่อยู่แถวริมคลอง เป็นเรือนไทยซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยในยุคปรับปรุง บ้านดินสอ : ความคิดของ อาจารย์ วิวัฒน์น่าจะเอาสิ่งเหล่านี้ไปเผยแพร่ในสาธารณะ เช่น เว็บไซต์ ไหม
อ. วิวัฒน์ : ข้อมูลพวกนี้อันดับแรก ต้องมองว่าคนทั้งหมดเลย ไม่ว่าจะเป็นคนไทยหรือคนต่างชาติ จะต้องต่อยอดความรู้ของตัวเองอย่างมีระบบ มีรากของความรู้ที่ดี ซึ่งความรู้เหล่านี้ยังไม่ถูกเก็บอย่างเป็นระบบ เหมือนบ้านแบบนี้มีที่ไหนบ้าง อ.โชติวิทย์ : ทางสมาคมสถาปนิกสยามมีความพยายามในส่วนหนึ่ง เหมือนจะเป็นการโปรโมท (เผยแพร่) ผ่านทางสมาคมเป็นฐานข้อมูล สมาคมฯ ก็ทำอยู่เรื่อยๆ มีคนดูแลโดยตรง ทำหน้าที่เก็บข้อมูล มีการประกวดอาคารอนุรักษ์ดีเด่น เผยแพร่ประชาชนได้รับทราบ สมาคมสถาปนิกสยาม ในพระบรมราชูปถัมภ์ บ้านดินสอ : แล้วทำอะไรที่มากกว่านั้นหรือเปล่า หมายถึงการลงมืออนุรักษ์ อ. โชติวิทย์ : ทำเหมือนกัน อย่างเช่นติดตามการทุบอาคาร เช่น ชุมชนหวังหลี แต่บางอย่างสมาคมฯ ก็ทำอะไรไม่ได้ ตอนนี้ตึกก็โดนทุบไปแล้ว
อ. วิวัฒน์ : พอข้ามสะพานสาทรแล้วมองขวาจะเห็นวัดยานนาวาก็เพราะอาคารโดนทุบไปแล้วเช่นกัน อ. โชติวิทย์ : พวก ส.ผ. ก็ต ้องดูแลตรงนี้หรือพวกรักษาสิ่งแวดล้อม ซึ่งก็ยังมีอีกหลายที่ ที่จะต้องเข้าไปดู เช่น อ้อมน้อย นนทบุรี มีอีกที่วัดไตรมิตร เมรุวัดไตรมิตร เป็นอาคารที่พระพรหมพิจิตร ครูช่างเป็นคนออกแบบไว้ สวยมาก ก็ถูกทุบไปแล้วเพิ่งขยายเป็นอาคารขนาดใหญ่ แล้วก็มีโครงการว่าจะรื้อกระทรวงยุติธรรม แต่ตอนนี้สมาคมสถาปนิกเข้าไปเบรกอยู่ และให้เป็นอาคารอนุรักษ์ดีเด่น ปี 2550 อ. วิวัฒน์ : นโยบายของรัฐบางอย่างก็มีเหตุมีผล บ้างก็ต้องวิเคราะห์เป็นกรณีไป บ้านดินสอ : ที่อาจารย์พูดสักครู่ดูเหมือนมันเป็นปัจจัยที่มันลบทั้งหมดทั้งภายนอกภายใน อ. โชติวิทย์ : คือผมกำลังจะลงลึกศึกษาอยู่ ผมอาจจะต้องเอามาเป็นส่วนหนึ่ง โดยเฉพาะกรณีของการยอมรับ เศรษฐกิจ สังคม การเมือง อาคารอย่างนี้ ผมคงต้องเข้าไปดูทัศนคติของผู้คน ว่าเจ้าของบ้านมองเห็นอาคานี้ว่าอย่างไร อันนี้เป็นประเด็นเรื่องทัศนคติ และยังมีประเด็นอื่นๆ อีกเยอะ คนนอกมองยังไง อะไรอย่างนั้น แต่ก็ต้องสร้างระบบข้อมูลขึ้นมาใหม่ อ. วิวัฒน์ : สิ่งที่เราอยากเห็น แต่คงจะเกิดขึ้นได้ยาก คือไม่ใช่คนรุ่นใหม่ แต่เป็นคนรุ่นเก่าที่อยู่ที่นี่มาแต่อดีต และอยู่อย่างมีความสุขอยู่แบบไหนก็อยู่แบบนั้น อ. โชติวิทย์ : แต่ว่ามันก็เป็นวงจรเดิม อ. วิวัฒน์ : แต่ถ้ารัฐไม่สนับสนุนก็ลำบาก บ้านดินสอ : เริ่มกับคนรุ่นใหม่ดีไหม อ. โชติวิทย์ : มันมีกระบวนการที่เกิดขึ้น ที่เรียกว่า Gentrification เป็นการซ่อมแซมอาคารที่เสื่อมโทรม แล้วคนรุ่นใหม่ที่เป็นกลุ่มคนผู้ดีหรือคนระดับกลางจะเข้ามาอยู่แทน คนรุ่นเก่าที่จะต้องย้ายออกไป เกิดจากแรงบีบคั้น ไม่ว่าจะเป็นอาคารที่อยู่ใจกลางเมือง มูลค่าของอาคารสูงขึ้น ภาษีสูงขึ้น คนรุ่นเก่าไม่สามารถอยู่ได้ หรือขายแล้วได้กำไรดีมาก กลุ่มใหม่เข้ามาจะดูแลรักษาอาคาร ซึ่งก็เป็นปรากฏการณ์ที่ดี คือยังคงรักษาอาคารไว้ได้ เหมือนพวกอาคารแถวถนนพระอาทิตย์ กลุ่มคนรุ่นเก่าออกไปแล้วคนรุ่นใหม่เข้ามา แล้วจะไปสร้างเป็นร้านอาหาร หรืออะไรก็ตาม เพื่อให้อาคารยังคงอยู่ แต่วิถีชีวิตของผู้คนก็จะเปลี่ยนแปลงไป บ้านดินสอ : เพราะฉะนั้นดูเหมือนว่าการที่เราจะทำการเผยแพร่ออกไป เช่นให้อาจารย์ วิวัฒน์ทำ เวปไซต์ให้เยาวชนได้แลกเปลี่ยนข้อมูลก็ดูดี ผู้ร่วมฟัง : เอาแค่ว่า ทุกคนที่เข้ามา มาช่วยกัน มาร์คว่าบ้านไหนบ้าง (ระบุอาคารเก่าที่ควรอนุรักษ์ในประเทศไทย) อ. โชติวิทย์ : แค่นั้นก็มหาศาลแล้ว มุมที่รวบรวมแล้วดี แต่มุมเผยแพร่ต้องระวัง คือถ้าจะเผยแพร่ต้องมีความพร้อมในฐานข้อมูล และการเผชิญกับปัญหา และการแก้ไขปัญหา เพราะคนที่ไม่เห็นคุณค่าก็มี เพราะหากเรามีข้อมูลที่เก็บรักษามันไว้แล้ว แต่ไม่ได้ใช้ เช่น หลังนี้น่าสนใจ ถ้าบอกออกไปหรือบอกมากไป ธุรกิจก็จะเข้ามาแทรก ซึ่งแค่นี้ก็รู้ได้ว่าเขามองเป็นมุมไหน อ. วิวัฒน์ : ครั้งหนึ่งเคยไปสำรวจข้อมูลภาคสนามที่จังหวัดเพชรบุรี เจอบ้านหลังหนึ่งสวยมาก ยายเจ้าของบ้านเล่าให้ฟัง ว่ามีคนมาขอซื้อหลายคนเลย ยายก็บอกว่าไม่ขายหรอก ผมก็เลยถามยายไปว่า อ้าว ทำไมยายไม่ขายละ ยายก็ตอบว่า ถ้าขายก็เท่ากับขายชาติ มันเป็นของตกทอดที่ปู่ ย่า ตา ยายให้มา อ. โชติวิทย์ : ถ้ารู้จักรักษาไว้ (อาคารที่ควรแก่การอนุรักษ์) มันจะเป็นมูลค่ามหาศาลในเชิงเศรษฐกิจ การเที่ยว เพราะถ้าผมไปเที่ยวต่างประเทศ แล้วผมเจอสถานที่เช่นนี้ (ก็จะดีใจมาก) เป็นอาคารสัก 60-70 ปี มันมีคุณค่ามากกว่าการสร้างเลียนแบบมันไม่สามารถเลียนแบบกันได้ ผมว่าเราควรจะรักษามันไว้ให้ได้ บ้านดินสอ : เราจบอย่างมีจุดมุ่งหมาย
ขอบพระคุณทุก ๆ ท่านที่ร่วมสนทนาในวันนี้
หมายเหตุบ้านดินสอ บทสรุปการสนทนา เป้าหมาย เป็นความห่วงใยร่วมกันของผู้เห็นคุณค่าที่มีต่ออาคารโบราณซึ่งอยู่ในขอบข่ายที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ อันเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของประเทศก่อนที่มันจะเสื่อมสลายไป และมีเป้าหมายเดียวกันที่จะดำเนินการเพื่องานอนุรักษ์อาคารโบราณของประเทศให้ปรากฏ สืบเนื่องไป วัตถุประสงค์ 1. แสวงหาวิธีการที่จะเผยแพร่ความสำนึกในคุณค่ามรดกทางวัฒนธรรมของชาติ อันจะนำไปถึงการอนุรักษ์อาคารเก่าในประเทศไทยให้ปรากฏเป็นมรดกต่อไปแก่เยาวชนรุ่นหลัง ซึ่งไม่ใช่สิ่งที่ไกลเกินเอื้อม และสามารถลงมือกระทำได้หลายวิธี 2. มีองค์กร และผู้คนอีกหลายกลุ่ม
ที่เห็นความสำคัญแล้ว และบางองค์กร บางกลุ่มก็ดำเนินงานอนุรักษ์อาคารอยู่โดยตรง
การช่วยกันเผยแพร่ และประชาสัมพันธ์ จะทำให้เกิดการสนับสนุนในรูปแบบต่างๆ
เพื่อให้งานอนุรักษ์นั้นดำเนินไปได้ ไม่ว่าด้วยกำลังทรัพย์หรือกำลังปัญญา
เช่น ความรู้เชิงช่างโบราณในงานก่อสร้าง เงินสนับสนุน เป็นต้น อาคารโบราณในประเทศไทย หลายแห่งได้รับการอนุรักษ์แล้ว อาคารหลายแห่งอยู่ในระหว่างดำเนินการ มีอีกมากมายที่เรายังไม่ทราบ แต่ทุกคนสามารถช่วยกันได้ แม้เพียงการบอกเล่า... เราต่างมีความหวังว่า การจุดประกายความคิดนี้ แม้จะเป็นเสมือนการจุดเทียนเล่มเล็กๆ แต่อาจให้แสงสว่างพอส่องทาง และเทียนเล่มเล็กๆ นี้ จะเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการจุดเทียนเล่มต่อๆ ไป
ขอขอบพระคุณ 1. อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์
สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง ผู้ช่วยศาสตราจารย์
วิวัฒน์ อุดมปิติทรัพย์ อาจารย์โชติวิทย์ พงษ์เสริมผล และอาจารย์วนัสสุดา
ไชยมนตรี Faculty of Architecture, Dept.of Arch. King Mongkuts Institution
od Technology Ladkrabang 3 Moo 2, Chalongkrung Rd., Bangkok 10520,
Thailand.
|
